به گزارش آیندگان؛ اختلاف برداشتها تنها به تنگه محدود نشد. ساعاتی پس از اعلام توافق، ایران گفت آتشبس نقض شده و به ادامه حملات اسرائیل به لبنان اشاره کرد؛ در حالی که واشینگتن و تلآویو تاکید دارند لبنان شامل توافق نیست. این شکاف در تفسیر، از همان ابتدا انسجام توافق را زیر سوال برد.
سیانان در گزارشی مینویسد نشان میدهد تا کمتر از دو ساعت پیش از اعلام آتشبس، ارتش آمریکا برای حمله به فهرستی گسترده از اهداف در ایران، از زیرساختها تا پلها و نیروگاهها، آماده بود و گزینههای پرریسکی مانند بازگشایی اجباری تنگه یا اقدام علیه ذخایر اورانیوم غنیشده نیز بررسی شده بود.
با وجود فروکش موقت تهدیدها، ادامه حملات در منطقه و تداوم ابهام درباره مفاد توافق، این پرسش را مطرح کرده است که آیا آتشبس اعلامشده گامی به سوی توافقی پایدار است یا صرفا وقفهای کوتاه در جنگی که هنوز پایان آن روشن نیست.
ترجمه کامل گزارش سیانان که با تیتر اصلی «A deal or a mirage? Trump’s Iran ceasefire collides with chaos on the ground» روز ۹ آوریل ۲۰۲۶ منتشر شده است را بخوانید؛
کمتر از سه ساعت مانده به ضربالاجل ساعت ۸ شب دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، برای توافق با ایران یا مواجهه با هشدار آخرالزمانی او درباره مرگ و ویرانی، پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، و ژنرال دن کین، رییس ستاد مشترک ارتش، به کاخ سفید فراخوانده شدند.
به گفته مقامهای آگاه که با سیانان گفتوگو کردند، مقامهای ارشد نظامی، از جمله کین، خود را برای آغاز یک عملیات نظامی گستردهتر آماده میکردند و همزمان دستیاران کاخ سفید برای سناریوهای احتمالی برنامهریزی میکردند؛ از جمله اینکه هگست و کین در صورت تصمیم رییسجمهوری برای سخنرانی ویدیویی خطاب به ملت، در دسترس باشند.
به گفته این مقامها، هیچکس دقیقا مطمئن نبود ترامپ چه خواهد کرد.
در نهایت، ۹۰ دقیقه پیش از پایان ضربالاجل خود، ترامپ در تروث سوشال اعلام کرد که توافق آتشبس دو هفتهای حاصل شده است؛ توافقی که پس از تلاشهای دیپلماتیک فشرده برای جلوگیری از تهدید صبحگاهی او مبنی بر اینکه «امشب یک تمدن کامل خواهد مرد» به دست آمد.
اعلام ناگهانی آتشبس از سوی ترامپ موجب آسودگی فوری در بازارهای مالی جهانی شد. اما این اعلام همچنین آشوب و سردرگمی بیشتری درباره آنچه واقعا میان ترامپ و ایران توافق شده بود، ایجاد کرد؛ از جمله اینکه آیا آمریکا به یکی از اهداف اصلی خود دست یافته است یا نه: بازگشایی تنگه هرمز که ایران طی یک ماه گذشته در واکنش به عملیات آمریکا و اسرائیل عملا آن را بسته و شریان اصلی انرژی جهانی را مختل کرده و بازارها را دچار سقوط کرده بود.
نخستین نشانههای اختلاف، کمی بیش از یک ساعت پس از آن ظاهر شد که ترامپ پیشنهاد ۱۰ بندی ایران را «مبنایی قابل مذاکره» خواند. به گفته دو منبع مطلع، رییسجمهوری از بیانیه شورای عالی امنیت ملی ایران که اعلام پیروزی کرده بود، بهشدت خشمگین شد. ترامپ با ادعای جعلی بودن این بیانیه، به سیانان بهدلیل انتشار آن از نهاد عالی امنیتی ایران حمله کرد.
در حالی که مقامهای ارشد دولت ترامپ روز چهارشنبه اصرار داشتند که تنگه هرمز برای نفتکشها بازگشایی شده و افزایش تردد را مشاهده کردهاند، نشانه اندکی وجود دارد که واقعیت در این گذرگاه باریک تغییر چشمگیری کرده باشد.
ایران روز چهارشنبه اعلام کرد آتشبس از پیش نقض شده و به ادامه بمباران لبنان توسط اسرائیل اشاره کرد؛ در حالی که دو طرف درباره اینکه آیا لبنان در توافق گنجانده شده یا نه، اختلاف داشتند.
هرچند تا صبح پنجشنبه آتشبس شکننده برقرار بود، اما این شکاف در برداشتها چالش پیش روی ترامپ را برجسته کرد؛ او اکنون باید به جنگی ۴۰ روزه پایان دهد که در آن آمریکا و اسرائیل رهبر جمهوری اسلامی را کشتند، اما واقعیت این است که تندروها همچنان دولت را اداره میکنند، با وجود ادعاهای مداوم ترامپ درباره تغییر رژیم، و ترافیک نفت جهانی همچنان در سطحی ناچیز باقی مانده است.
برت مکگورک، تحلیلگر امور جهانی سیانان و فرستاده پیشین ویژه آمریکا که پیشتر با ایرانیها مذاکره کرده بود، چهارشنبه در برنامه «The Arena» گفت: «امروز شاهد برخی از بزرگترین حملات ایران به خلیج فارس بودیم؛ علیه کویت، امارات، قطر، بحرین، حتی حملهای در عربستان سعودی، با موشک و پهپاد.»
او افزود: «میتوانیم موشکها را بشماریم، پهپادها را بشماریم و کشتیها را بشماریم، اینکه آیا کشتیها حرکت میکنند یا نه، و تا این لحظه، دستکم امروز، همه این شاخصها در جهت نادرست حرکت کردهاند.»
ترامپ اواخر چهارشنبه شب در تروث سوشال هشدار داد اگر ایران در نهایت به توافق نرسد، آمریکا آماده ازسرگیری عملیات نظامی است.
او نوشت: «تمام کشتیها، هواپیماها و نیروهای نظامی آمریکا، با مهمات و تسلیحات اضافی و هر آنچه برای پیگرد و نابودی مرگبار دشمنی که هماکنون تا حد زیادی تضعیف شده مناسب و ضروری است، در داخل و اطراف ایران باقی خواهند ماند تا زمانی که توافق واقعی بهطور کامل اجرا شود.»
اکنون تمرکز به دور بعدی مذاکرات معطوف شده است و جیدی ونس، معاون رییسجمهوری آمریکا، قرار است آخر این هفته برای گفتوگو با استیو ویتکاف، فرستاده آمریکا، و جرد کوشنر، داماد ترامپ، به پاکستان سفر کند.
ونس روز چهارشنبه سردرگمی درباره آتشبس و لبنان را کماهمیت جلوه داد و به خبرنگاران گفت این موضوع نتیجه «یک سوءتفاهم مشروع» بوده است.
او هنگام ترک مجارستان گفت: «فکر میکنم ایرانیها تصور میکردند آتشبس شامل لبنان هم میشود، اما چنین نبود. ما هرگز چنین وعدهای ندادیم و هرگز چنین اشارهای نکردیم. آنچه گفتیم این بود که آتشبس بر ایران متمرکز خواهد بود و بر متحدان آمریکا، یعنی اسرائیل و کشورهای عربی خلیج فارس.»
به گفته منابع مطلع از مذاکرات، ونس نقش کلیدی در همکاری با پاکستانیها بر سر این پیشنهاد داشت. انتظار میرود نشست پاکستان نخستین دور از چند مذاکره فشرده درباره توافقی بلندمدت برای پایان دادن به جنگ باشد.
دولت ترامپ در حال حاضر بر این مبنا عمل میکند که آتشبس دو هفتهای میتواند زمان کافی برای رسیدن به مصالحهای جدیتر با ایران فراهم کند. مقامهای آمریکایی افزودند در صورت مشاهده پیشرفت کافی، امکان تمدید این آتشبس وجود دارد.
یک منبع منطقهای وضعیت ایجادشده را «آشوبی قابل مدیریت» توصیف کرد.
منبع دیگری آگاه از گفتوگوهای داخلی گفت: «آنها تلاش میکنند هر بار چرخه خبری ۲۴ ساعته را ببرند. همه ما کشتیها را خواهیم دید. خیلی زود خواهیم فهمید چه چیزی واقعی است.»
کنترل تنگه
بلافاصله پس از اعلام آتشبس از سوی ترامپ، معاملات آتی سهام جهش کرد و قیمت نفت سقوط کرد؛ معاملهگران با خوشبینی به این امید چنگ زدند که صلح به بازگشایی کامل تنگه هرمز و کاهش بحران انرژی یک ماه اخیر منجر شود.
ترامپ صبح چهارشنبه در گفتوگو با جان کارل از شبکه ایبیسی نیوز گفت ممکن است آمریکا در قالب «مشارکت مشترک» با ایران در تامین امنیت تنگه مشارکت داشته باشد و حتی احتمال داد دو کشور برای عبور امن، عوارض دریافت کنند.
اما در داخل دولت، درباره نحوه عملی چنین بازگشاییای اطمینان بسیار کمتری وجود داشت.
در ساعات پیش از اعلام ناگهانی آتشبس، مقامهای ترامپ بهطور خصوصی به مدیران انرژی هشدار داده بودند که دستیابی به پیشرفت بعید به نظر میرسد و اوضاع احتمالا «پیش از بهتر شدن، بدتر خواهد شد.»
به گفته تحلیلگران، هفت جزیره ایرانی پیرامون تنگه هرمز برای کنترل ترافیک دریایی کلیدی هستند.
به نشانه بدبینی، مقامها روز سهشنبه تلاش میکردند به صنعت انرژی اطمینان دهند که به تعهد قبلی خود برای محدود نکردن توان شرکتهای آمریکایی در صادرات نفت، صرفنظر از میزان افزایش قیمتها در کوتاهمدت، پایبند خواهند ماند. مدیران انرژی مدتها نگران بودند دولت برای حفظ عرضه داخلی، صادرات را محدود کند.
طرحهای صلح رقیب که سهشنبه شب از سوی کاخ سفید و حکومت ایران مطرح شد، نگرانیها را تشدید کرد که ایران کنترل بلندمدت تنگه را حفظ کند و بتواند تصمیم بگیرد کدام کشتیها با چه هزینهای عبور کنند.
یک منبع مطلع از محاسبات ترامپ گفت: «او خسته شده، برایش تنگه اهمیتی ندارد، میخواهد فشار بر ایرانیها را حفظ کند اما اکنون امکان توافق را میبیند.»
حملات نیز ظاهرا روز چهارشنبه در دو سوی جنگ ادامه یافت؛ از جمله گزارشی درباره حمله به یک خط لوله حیاتی در عربستان سعودی. در تمام این ابهام، ترافیک در خلیج فارس عملا متوقف ماند.
کلیتون سیگل، پژوهشگر ارشد مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی، گفت: «میتوانید اعلامیه و بیانیه بدهید، اما وضعیت همان است که از اوایل مارس بوده، مگر اینکه اپراتورهای کشتی باور کنند عبور امن است.»
کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، چهارشنبه گفت ایران به کاخ سفید اطمینان داده اجازه عبور ترافیک از تنگه هرمز را میدهد، با وجود گزارشهایی درباره بسته شدن دوباره آن.
او در نشست خبری گفت: «این موردی است که آنچه علنا میگویند متفاوت است.» با این حال اذعان کرد ممکن است «زمان ببرد» تا کشتیها دوباره عبور را آغاز کنند و افزود: «بهطور خصوصی، امروز افزایش تردد در تنگه را دیدهایم.»
جلوگیری از تهدید علیه «یک تمدن کامل»
توافق سهشنبه در نهایت پایانی ضد اوج برای یک دوره ۷۲ ساعته چشمگیر از جنگ بود.
بامداد یکشنبه، اندکی پس از نیمهشب، ترامپ در تروث سوشال از پیروزی نظامی آمریکا خبر داد: آمریکا ماموریتی خطرناک در ایران را با موفقیت انجام داده و دومین خلبان آمریکایی را که جنگندهاش سرنگون شده بود، نجات داده است.
ساعاتی بعد، همزمان با نزدیک شدن ضربالاجل خودخوانده ترامپ، تهدیدهای او علیه ایران شدت گرفت. او نوشت: «سهشنبه روز نیروگاه و روز پل خواهد بود، همه در ایران. هیچچیز مثل آن نخواهد بود!!! تنگه لعنتی را باز کنید، دیوانهها، وگرنه در جهنم زندگی خواهید کرد - فقط تماشا کنید!»
سپس صبح سهشنبه لحن آخرالزمانی خود را تشدید کرد و نوشت: «امشب یک تمدن کامل خواهد مرد، و هرگز بازنخواهد گشت. نمیخواهم این اتفاق بیفتد، اما احتمالا خواهد افتاد.»
به گفته منابع مطلع، این پیام بسیاری در دولت را غافلگیر کرد و پرسشهای داخلی درباره میزان آمادگی رییسجمهوری برای وادار کردن تهران به توافق ایجاد کرد.
در روزهای منتهی به آن، ارتباط مداوم میان استیو ویتکاف، جرد کوشنر و بازیگران منطقهای از جمله پاکستان و ترکیه برقرار بود، در حالی که آنها برای دستیابی به توافق دیپلماتیک تلاش میکردند. تا زمان انتشار پیام ترامپ، مشخص نبود آیا موفق خواهند شد یا نه.
مقامهای دولت امیدوار بودند نوعی توافق از طریق مذاکرات غیرمستقیم موجب تعویق دوباره ضربالاجل ترامپ شود یا دستکم شدت پاسخ او را کاهش دهد. با این حال، تا اعلام سهشنبه شب ترامپ مشخص نبود چنین پیشرفتی کافی خواهد بود.
به گفته منابع، مذاکرات به دلیل انجام آنها در میان مرزها و مناطق زمانی مختلف، و نه در یک اتاق مشترک، دشوارتر شده بود.
با این حال، در آستانه اعلام آتشبس موقت، پاسخهای ایرانیها که گاه دسترسی به آنها دشوار بود، سریعتر شد و پیامها ظرف چند ساعت بازمیگشت.
در ساعات پیش از پیام ترامپ، وزیر خارجه پاکستان تماسهای متعددی با همتایان خود در ترکیه، مصر و عربستان سعودی برقرار کرد تا هماهنگی ایجاد کند.
یکی از منابع گفت: «حتی در آن مرحله هم باید اطمینان حاصل میشد همه برداشت یکسانی دارند.» اما ظرف چند ساعت از اعلام آتشبس، روشن شد چنین برداشتی وجود ندارد، بهویژه درباره لبنان.
در اواخر روز، روند میانجیگری پاکستان جان تازهای گرفت و عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، شخصا درگیر شد.
یک منبع آگاه گفت مقامهایی از سیا نیز در گفتوگوهای محرمانه با نمایندگان ایران برای شکستن بنبست مشارکت داشتند.
حدود ساعت ۳ بعدازظهر سهشنبه، پنج ساعت پیش از ضربالاجل ترامپ، منبعی آگاه از مواضع دولت پاکستان به خبرنگار سیانان پیام داد که «خبر خوب» در راه است و توصیه کرد صفحه نخستوزیر پاکستان، شهباز شریف، در شبکه ایکس را زیر نظر داشته باشند.
دقایقی بعد، شریف نوشت تلاشهای دیپلماتیک «بهطور پیوسته، قوی و قدرتمند در حال پیشرفت» است و رسما از ترامپ خواست ضربالاجل را دو هفته تمدید کند. او همچنین از ایران خواست تنگه هرمز را برای همین مدت بازگشایی کند.
این پیام همچون درخواست دقیقه نودی به نظر میرسید، اما منابع گفتند کاخ سفید پیشتر در جریان آن قرار گرفته و عملا با عناصر مشخص پیشنهادی شریف موافقت کرده بود.
آمادهسازی برای «فهرست عظیم اهداف»
همزمان، ارتش آمریکا آماده تشدید تنش و اجرای حملات بیشتر در صورت عدم اعلام آتشبس بود.
با این حال مشخص نیست ارتش توان اجرای عملیاتی در مقیاسی که ترامپ علنا تهدید کرده بود را داشت یا نه.
به گفته منبعی آگاه از روند برنامهریزی پنتاگون، نیروهای آمریکایی خود را برای حمله به «فهرست عظیم اهداف» آماده میکردند؛ در صورتی که ایران تنگه هرمز را بازگشایی نکند.
این گزینه شامل استفاده از نیروی نظامی برای بازگشایی اجباری تنگه و حتی اعزام نیروی زمینی برای حذف ذخایر اورانیوم با غنای بالا بود؛ ماموریتی که به گفته گزارش قبلی سیانان، نیازمند شمار زیادی نیروی زمینی و همراه با خطرات جدی بود.
هگست چهارشنبه گفت: «ما مجموعهای از اهداف شامل زیرساختها، پلها و نیروگاهها را قفل و آماده داشتیم.»
برخلاف کارزارهای قبلی، برای نیروهای آمریکایی یک دوره «انتظار و مشاهده» وجود داشت تا مشخص شود چه چیزی در فهرست ماموریت نهایی خواهد بود. این وضعیت کمتر از سه ساعت پیش از ضربالاجل ترامپ برقرار بود و بر ابهام تصمیم نهایی افزود.
به گفته سه منبع اسرائیلی، اسرائیل برای تمدید دقیقه آخری ضربالاجل آماده میشد، اما همزمان ارتش برای تشدید بیشتر نیز در حالت آمادهباش بود. دو منبع گفتند طرحهایی برای عملیات مشترک آمریکا و اسرائیل علیه زیرساختهای ملی ایران تدوین و اهداف شناسایی شده بود.
یک منبع آمریکایی گفت نیروهای آمریکا در خاورمیانه در آستانه ساعت ۸ شب در حالت آمادهباش و فضای «پر تنش» قرار داشتند.
کین نیز گفت نیروهای آمریکا آمادهاند «در صورت دستور یا فراخوان برای ازسرگیری عملیات رزمی» در ایران اقدام کنند.
آتشبس مورد اختلاف پیش از مذاکرات آخر هفته
تا صبح چهارشنبه روشن شد همه طرفها برداشت یکسانی از مفاد دقیق آتشبس ندارند، بهویژه درباره اینکه آیا لبنان شامل آن میشود یا نه.
اسرائیل چهارشنبه اعلام کرد بزرگترین حمله هماهنگ خود در لبنان از آغاز جنگ را انجام داده و شامگاه همان روز نیز حملهای در بیروت صورت گرفت.
پاکستانیها و ایرانیها گفتند لبنان بخشی از آتشبس موقت است، اما اسرائیل و آمریکا چنین موضوعی را رد کردند.
یک منبع اسرائیلی گفت اسرائیل شبانه با آمریکا همکاری کرد تا اطمینان یابد درخواست ایران برای گنجاندن لبنان در توافق پذیرفته نمیشود.
یک مقام ارشد اسرائیلی گفت بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، صبح چهارشنبه تاکید کرد آمریکا پیشاپیش آتشبس موقت را با اسرائیل هماهنگ کرده بود.
محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی، گفت سه بخش از پیشنهاد ۱۰ بندی ایران نقض شده است؛ از جمله حملات اسرائیل به لبنان، ورود یک پهپاد به حریم هوایی ایران و بهرسمیت شناخته نشدن حق غنیسازی ایران.
ونس این ادعاها را کماهمیت جلوه داد و گفت شکایتهای قالیباف «در چارچوب مذاکراتی که داشتهایم معنا ندارد.»
حضور ونس در مذاکرات آخر هفته، بالاترین سطح مشارکت مقام آمریکایی در گفتوگوهای دیپلماتیک با ایران تاکنون خواهد بود؛ گفتوگوهایی که ماهها پیش از آغاز جنگ آمریکا در اواخر فوریه جریان داشت.
یک مقام کاخ سفید گفت ترامپ همچنان معتقد است رهبری جدید جمهوری اسلامی نسبت به دولت زیر نظر آیتالله علی خامنهای آمادگی بیشتری برای مصالحه دارد.
این باور زمینه نشست صبح شنبه مقامهای ارشد آمریکا و ایران در اسلامآباد را فراهم کرد.
با این حال، تردیدهایی وجود دارد که آیا در بازه دو هفتهای میتوان توافق نهایی را به سرانجام رساند یا نه و اینکه آیا عباس عراقچی و محمدباقر قالیباف اختیار کافی برای دستیابی به توافق دارند. به گفته یکی از منابع منطقهای، برخی عراقچی را در ساختار سختگیرتر کنونی چهرهای اقلیت میدانند و «بسیاری او را خائن میدانند، چون خواهان راهحل دیپلماتیک است.»