به گزارش آیندگان؛ در حالی که ناوهای جنگی و جنگندههای آمریکایی در نزدیکی سواحل ایران مستقر شدهاند و تنش به اوج رسیده است، تهران از عقبنشینی در برابر خواستههای دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، درباره برنامه هستهای و تسلیحاتی خود خودداری کرده است؛ موضعی که مقامهای آمریکایی را سردرگم کرده است.
اریکا سولومون در گزارشی که روز ۲۳ فوریه ۲۰۲۶ در نیویورک تایمز منتشر شده، نوشته است: روحانیون اقتدارگرایی که بر ایران حکومت میکنند، این امتیازدهیها را که از نگاه آنان میتواند ایدئولوژی محوری و حاکمیت کشور را تضعیف کند، تهدیدی بزرگتر برای بقای خود نسبت به خطر جنگ میدانند.
کارشناسان میگویند ناهماهنگی خطرناک در برداشتها میان ایران و آمریکا باعث شده تلاشها برای دستیابی به توافق درباره توانمندیهای هستهای و نظامی ایران شکنندهتر از همیشه به نظر برسد و احتمال درگیری جدید منطقهای تقریبا اجتنابناپذیر جلوه کند.
ساسان کریمی، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران و معاون پیشین راهبردی ریاستجمهوری در دولت قبلی ایران، گفت: «پرهیز از جنگ قطعا اولویت بالایی است، اما نه به هر قیمتی. گاهی یک دولت سیاسی، بهویژه دولتی ایدئولوژیک، ممکن است جایگاه خود در تاریخ را به اندازه بقای فوریاش یا حتی بیشتر از آن وزن کند.»
مذاکرهکنندگان آمریکا و ایران برای عبور از بنبست بر سر خطوط قرمز دو طرف با دشواری روبهرو هستند.
دولت ترامپ میگوید میخواهد ایران با غنیسازی صفر موافقت کند تا اطمینان حاصل شود که قادر به ساخت سلاح هستهای نیست. مقامهای آمریکایی گاه همچنین بر محدود کردن برد موشکهای بالستیک ایران و پایان دادن به حمایت این کشور از شبهنظامیان متحدش در منطقه تاکید کردهاند.
برای ایران که میگوید برنامه هستهایاش صرفا اهداف صلحآمیز دارد، غنیسازی حقی است که آیتالله علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی، از آن دفاع میکند و مقامهایش نمیتوانند آن را کنار بگذارند. همچنین ایران داشتن موشکهایی با بردی تا اسرائیل را برای دفاع از خود حیاتی میداند.
قرار است مقامهای آمریکایی و ایرانی این پنجشنبه در ژنو دیدار کنند؛ گفتوگوهایی که آخرین تلاش برای یافتن مصالحه پیش از صدور دستور حمله از سوی ترامپ تلقی میشود. به گفته افراد آگاه از بحثهای داخلی دولت آمریکا، دو طرف پیشنهادی را بررسی خواهند کرد که میتواند راه خروجی از جنگ باشد: اجازه به ایران برای داشتن برنامهای محدود برای غنیسازی هستهای با اهداف غیرنظامی.
به گفته مقامهای منطقهای، دولت ترامپ تهران را آنقدر ضعیف میبیند که باید خواستههای آمریکا را بپذیرد.
ژوئن گذشته، ایران در جریان جنگ ۱۲ روزهای که اسرائیل آغاز کرد و هواپیماهای آمریکایی نیز برای مدتی به آن پیوستند، ضربات سنگینی متحمل شد. آن درگیری همراه با تحریمهای شدید بینالمللی، اقتصاد ایران را بیش از پیش به بحران فرو برد.
در ژانویه، مقامها با استفاده از نیروی مرگبار اعتراضات سراسری را که خواستار برکناری آیتالله خامنهای بودند سرکوب کردند. آخر هفته گذشته نیز اعتراضات کوچکتری دوباره شکل گرفت که نشاندهنده خصومت بسیاری از ایرانیان با رهبرانشان است.
علاوه بر این، دولت تهران با استقرار گسترده توان آتش آمریکا در خلیج فارس مواجه است؛ از جمله دو ناوگروه هواپیمابر و استقرار گسترده هواپیماهای شناسایی و سوخترسان در سراسر خاورمیانه.
استیو ویتکاف، مذاکرهکننده ارشد ترامپ با ایران، در گفتوگو با فاکس نیوز در آخر هفته، ترامپ را «متعجب از اینکه چرا آنها تسلیم نشدهاند» توصیف کرد.
جیدی ونس، معاون رییسجمهوری، نیز هفته گذشته به فاکس گفت با وجود تهدید جنگ، ایرانیها «هنوز آماده نیستند واقعا خواستههای رییسجمهوری را بپذیرند و درباره آنها کار کنند.»
با این حال، کارشناسان میگویند همین تصور ضعف ایران است که تهران را به مقاومت مصممتر کرده است.
علی واعظ، مدیر بخش ایران در گروه بینالمللی بحران، گفت: «برای ایران، تسلیم شدن در برابر شروط آمریکا خطرناکتر از تحمل یک حمله دیگر آمریکاست. آنها باور ندارند که پس از تسلیم شدن، آمریکا فشار را کاهش دهد. فکر میکنند این فقط آمریکا را تشویق میکند تا ضربه نهایی را وارد کند.»
آیتالله خامنهای بارها تاکید کرده است که هدف نهایی واشینگتن سرنگونی نظام سیاسی ایران است.
او در سخنرانی سال ۲۰۲۴ گفت: «مشکل آمریکا انرژی هستهای یا حقوق بشر نیست؛ مشکلش با اصل موجودیت جمهوری اسلامی است.»
دنی سیترونوویچ، کارشناس شورای آتلانتیک و رییس پیشین بخش ایران در اطلاعات نظامی اسرائیل، گفت فراتر از محاسبات راهبردی مانند موشکهای بالستیک، خامنهای بر غنیسازی اورانیوم به عنوان «ستون خود نظام» اصرار دارد. او گفت اگر رهبران ایران در این موارد عقبنشینی کنند، «در واقع موجودیت نظام را تضعیف خواهند کرد.»
او افزود: «فکر میکنم چارهای جز پذیرفتن ریسک در حوزه نظامی ندارند.»
دو پرسش اصلی پیش از هرگونه رویارویی احتمالی این است که آیا حمله آمریکا تا حد تلاش برای سرنگونی نظام سیاسی ایران پیش خواهد رفت یا نه، و آیا تهران خواهد توانست آنقدر تلافی کند که این درگیری برای ترامپ نیز پرهزینه باشد.
به گفته فرزین ندیمی، تحلیلگر دفاعی متمرکز بر ایران در موسسه واشینگتن برای سیاست خاور نزدیک، تهران احتمالا تلاش خواهد کرد حملات محدود را جذب کند و دامنه تلافی را به حمله به پایگاههای آمریکا در خاورمیانه محدود سازد؛ همانگونه که ژوئن گذشته عمل کرد.
او گفت اگر ترامپ فراتر برود، نیروهای آمریکایی احتمالا با کمک اسرائیل باید در روزهای نخست تا حد امکان توانمندیهای نظامی ایران را نابود کنند تا مانع از تلافی گستردهتر و شدیدتر شوند.
ندیمی افزود این امر مستلزم «تلاش گسترده هم از سوی آمریکا و هم اسرائیل — نه فقط قدرت هوایی بلکه عناصر زمینی — برای خنثی کردن تهدید موشکی آنها» خواهد بود.
کارشناسان منطقهای میگویند ایران نیز در مقابل تلاش خواهد کرد موفقیت حوثیهای یمن، متحد خود، را تکرار کند.
در سال ۲۰۲۵، حوثیها کارزار نظامی آمریکا را که هدف آن توقف حملات این گروه به کشتیرانی بینالمللی در دریای سرخ بود، مختل کردند. این گروه به طور مداوم پهپادهای آمریکایی و کشتیهای بینالمللی، از جمله یک ناو هواپیمابر آمریکایی، را هدف قرار داد.
این رویارویی ۳۱ روزه بیش از یک میلیارد دلار برای واشینگتن هزینه داشت و ترامپ در نهایت به جای خطر درگیری طولانیمدت، به توافق تن داد.
تحلیلگران میگویند ایران میتواند تلاش کند رویارویی طولانی و مرگباری ایجاد کند که در سال انتخابات میاندورهای به ترامپ آسیب بزند.
یکی از ابهامها این است که آیا ایران میتواند نفتکشهایی را که از مسیرهای راهبردی مانند تنگه هرمز عبور میکنند هدف قرار دهد یا متحدان حوثی خود را به حمله به کشتیها در دریای سرخ وادارد یا نه؛ موضوعی که محمدعلی شعبانی، تحلیلگر ایران و سردبیر پایگاه خبری امواج مدیا، به آن اشاره کرده است.
او گفت اگر درگیری جدید باعث افزایش یک یا دو دلاری قیمت هر گالن بنزین شود، این موضوع پیش از انتخابات میاندورهای پاییز برای ترامپ بسیار پرریسک خواهد بود.
نیروهای آمریکا و اسرائیل میتوانند همانگونه که ژوئن گذشته انجام دادند، ضربهای سریع و ویرانگر وارد کنند؛ زمانی که رشتهای از مقامهای ارشد نظامی ایران ظرف چند ساعت کشته شدند و تاسیسات هستهای و نظامی ایران آسیب دید.
اما به گفته مقامهای ایرانی و منطقهای، تهران از آن جنگ درس گرفته و چندین لایه از رهبری را برای جایگزینی افراد کشتهشده آماده کرده است؛ اقدامی با هدف تضمین بقای نظام حتی اگر آیتالله خامنهای و دیگر رهبران کشته شوند.
مقامهای منطقهای که با تهران و واشینگتن در تماساند میگویند اگر ترامپ دستور حمله دهد، هدف او احتمالا وارد کردن شوکی شدید به رهبری ایران برای بازگرداندن آن به میز مذاکره بر اساس شروط خود خواهد بود.
با این حال چندین کارشناس گفتند ایران پس از جنگ قبلی نیز از پذیرش شروط آمریکا خودداری کرد و اگر از درگیری دیگری جان سالم به در ببرد، احتمالا بار دیگر نیز همین کار را خواهد کرد.
واعظ گفت: «اینکه تصور کنیم هر بار جنگ ایران را انعطافپذیرتر میکند یا دیپلماسی را تسهیل میکند، چیزی جز توهم نیست.»