به نوشته نیویورک تایمز توقف حملونقل دریایی و حملات ایران به تاسیسات گازی راس لفان، صادرات گاز طبیعی مایع قطر را تقریبا متوقف کرده و ظرفیت تولید را ۱۷ درصد کاهش داده است. قطر که بیش از ۶۰ درصد درآمدش را از گاز تامین میکند، اکنون با افت شدید درآمد و کاهش پیشبینی رشد اقتصادی روبهروست.
بسته ماندن تنگه هرمز برای بیش از دو ماه، علاوه بر توقف صادرات، واردات کالاهای اساسی را نیز مختل کرده است. اگرچه دولت با یارانههای گسترده از جهش شدید قیمتها جلوگیری کرده، اما صندوق بینالمللی پول پیشبینی کرده اقتصاد قطر امسال ۸.۶ درصد کوچک شود.
این جنگ همچنین راهبرد تنوعبخشی اقتصادی قطر را که بر گردشگری، سرمایه خارجی و ثبات منطقهای استوار بود، تضعیف کرده است. هشدارهای سفر، خروج کارکنان شرکتهای چندملیتی و کاهش گردشگران، فضای کسبوکار را آسیبپذیر کرده است.
با این حال، ذخایر مالی عظیم قطر میتواند در کوتاهمدت از فروپاشی اقتصادی جلوگیری کند. کارشناسان هشدار میدهند ادامه بسته بودن تنگه هرمز میتواند شکاف مالی بزرگی ایجاد کند و آینده اقتصادی کشور را با عدم قطعیت جدی مواجه سازد.
در ادامه ترجمه کامل گزارش ریور آکیرا دیویس که با تیتر اصلی «The Iran War Is Crippling One of the World’s Wealthiest Nations» روز ۱۷ می ۲۰۲۶ در روزنامه نیویورک تایمز منتشر شده است را بخوانید؛
در قطر، شبهجزیرهای بیابانی که به درون خلیج فارس پیش آمده است، گاز طبیعی این کشور را از منطقهای عقبمانده با اقتصاد مبتنی بر صید مروارید به یکی از ثروتمندترین کشورهای جهان تبدیل کرد.
قطر سه دهه صرف ساخت خطوط تامین کرد و هر سال دهها میلیارد دلار گاز طبیعی مایعشده را از طریق تنگه هرمز به بنادر سراسر آسیا و اروپا ارسال میکرد.
این کشور که بیش از ۶۰ درصد درآمد خود را از گاز و صادرات مرتبط با گاز به دست میآورد، از این پول برای تبدیل این شبهجزیره به کلانشهری درخشان استفاده کرد. جادههای خاکی بیابانی جای خود را به آسمانخراشهای عظیم شرکتی دادند که در پای آنها سامانههای آبیاری، فرشهای دائمی چمن و گلهای فوشیا را آبیاری میکنند.
ثروت گازی هزینه ساخت سامانه مترویی را تامین کرد که پایتخت، دوحه، را به لوسیل، شهری در شمال که دارای مرکز خریدی به سبک پاریسی و شهربازی با برف مصنوعی است، متصل میکند. این ثروت همچنین به پرهزینهترین جام جهانی جهان و صندوق ثروت ملی ۶۰۰ میلیارد دلاری سرازیر شد؛ صندوقی که از فرودگاه هیترو لندن تا ساختمان امپایر استیت نیویورک در آن سرمایهگذاری شده است.
بسته شدن تنگه هرمز به این معناست که عملا بیش از دو ماه است هیچ گازی سواحل قطر را ترک نکرده است. این کشور همچنین از مسیرهای دریاییای که از طریق آنها همهچیز از خودرو تا محصولات کشاورزی را وارد میکند، قطع شده است. نگرانیها از بیثباتی منطقهای به گردشگری آسیب زده و اعتماد کسبوکار را تضعیف کرده است.
راس لفان، مرکز صنعتی تولید گاز قطر، تعطیل است و جادهها مسدود شدهاند. در بندر عظیم حمد در جنوب دوحه، جرثقیلهای بارگیری بیحرکت ایستادهاند. در سراسر پایتخت، هتلها و بوتیکها در سکوتی محسوس فرو رفتهاند. همزمان با توقف تجارت گاز طبیعی مایع، پیشبینیهای رشد قطر بهشدت کاهش یافته است.
برای قطر، صادرات گاز «چیزی کمتر از بنیان نیست»، احمد هلال، مدیر اجرایی در آسیا گروپ، یک شرکت مشاوره راهبردی، اخیرا در گفتوگویی در دوحه گفت. او افزود: «هیچچیز از آنچه اینجا میبینید بدون ثروت انرژی ممکن نبود. به همین دلیل است که قطر بهسرعت وارد وضعیت مالی بسیار دشواری میشود.»
تحول اقتصادی قطر از دهه ۱۹۹۰ آغاز شد. این کشور روی فوقسرد کردن گاز میدان شمالی — بزرگترین مخزن گاز طبیعی جهان در شمالشرق قطر — تا منفی ۱۶۲ درجه سانتیگراد سرمایهگذاری بزرگی کرد. این کار سوخت را به مایع تبدیل کرد و به قطر اجازه داد خطوط لوله منطقهای را دور بزند و گاز را به هر گوشهای از جهان ارسال کند.
این آغاز تولد یک ابرقدرت انرژی بود. با نخستین محموله ۶۰ هزار تنی به ژاپن در سال ۱۹۹۶، ظرفیت تولید قطر تا سال ۲۰۱۰ به ۷۷ میلیون تن جهش کرده بود. در بیشتر سالهای دهه بعد، قطر از نظر سرانه ثروتمندترین کشور جهان بود.
ساکنان محلی این دوره را زمان تغییرات سریع به یاد میآورند. در شمال دوحه و از دل بیابان بیرون کشیدهشده، شهر صنعتی راس لفان بیش از ۱۰۰ مایل مربع تاسیسات فرآوری و مایعسازی گاز را در بر میگیرد.
در جنوب پایتخت، کیلومترها تاسیسات صنعتی در امتداد ساحل کشیده شدهاند و آمونیاک و کود تولید میکنند که از گاز انتقالیافته از راس لفان ساخته میشود. مشعلهای عظیم گاز شعلههای نارنجی به آسمان میفرستند و چشماندازی را که در غیر این صورت در شن و مه دود محو است، قطع میکنند.
از دهه ۱۹۹۰ تا دهه ۲۰۱۰، اقتصاد شکوفا شد و به طور میانگین سالانه حدود ۱۳ درصد رشد کرد. برای تامین این گسترش، قطر به هجوم کارگران خارجی متکی بود. امروز حدود ۹۰ درصد از جمعیت ۳.۲ میلیونی آن را غیرشهروندان تشکیل میدهند.
قطر برای ادامه این شتاب، در سال ۲۰۱۹ اعلام کرد تولید گاز طبیعی مایع میدان شمالی را تا سال ۲۰۲۷ به ۱۲۶ میلیون تن در سال افزایش خواهد داد. پیش از جنگ، ظرفیت آن حدود ۷۷ میلیون تن بود. این توسعه یکی از بزرگترین پروژههای انرژی برنامهریزیشده در تاریخ به شمار میرود.
سپس در اواخر فوریه، بخش بزرگی از آن فعالیتها متوقف شد. برخلاف همسایگانش، عربستان سعودی و امارات متحده عربی که خطوط لولهای دارند که میتوانند تنگه هرمز را دور بزنند، قطر از نظر جغرافیایی پشت این آبراه گرفتار است.
در عرض ۲۴ ساعت پس از محاصره ایران، قطرانرژی، غول دولتی انرژی، اعلام کرد نمیتواند به تعهدات قراردادی خود عمل کند. دو هفته بعد، موشکها و پهپادهای ایرانی به تاسیسات راس لفان قطر حمله کردند، تجهیزات حیاتی را آسیب زدند و باعث کاهش ۱۷ درصدی ظرفیت تولید قطر شدند.
این خسارت به این معناست که حتی اگر تنگه فردا باز شود، بازگشت به سطح تولید پیش از جنگ سالها طول خواهد کشید. تحلیلگران برآورد میکنند قطرانرژی از زمان آغاز جنگ تاکنون میلیاردها دلار از دست داده و هر روزی که تنگه بسته میماند، کشور صدها میلیون دلار دیگر از فروش و هزینههای اجاره کشتی از دست میدهد.
صندوق بینالمللی پول انتظار دارد اقتصاد قطر امسال ۸.۶ درصد کوچک شود و سپس در سال ۲۰۲۷ دوباره رشد کند. پیر-اولیویه گورینشاس، اقتصاددان ارشد صندوق، در نشست اخیر گفت برای کشورهایی مانند قطر، هر روزی که تنگه بسته میماند چشمانداز تیرهتر میشود.
جنگ همچنین نوع دیگری از آسیبپذیری را آشکار کرده است. قطر در چارچوب تلاش طولانیمدت برای تنوعبخشی فراتر از سوختهای فسیلی، کوشیده است خود را به مقصدی گردشگری و مرکزی برای تجارت و امور مالی بینالمللی تبدیل کند.
در سال ۲۰۱۹، قطر الزام مشارکت شریک محلی برای شرکتهای خارجی را لغو کرد و در عین حال یارانه اقامت در هتلهای لوکس برای مسافران ترانزیتی را آغاز کرد. از فرمول یک تا مسابقات شمشیربازی، ساکنان میگویند پیش از جنگ به ندرت ماهی میگذشت که رویداد بزرگ ورزشی بینالمللی برگزار نشود.
اما از زمان آغاز جنگ، شمار بازدیدکنندگان بینالمللی در پی هشدارهای سفر ایالات متحده و دیگر دولتها بهشدت کاهش یافته است. بسیاری از شرکتهای چندملیتی، از بیم بیثباتی منطقهای، کارکنان خود را از کشور خارج کردهاند. شورای جهانی سفر و گردشگری در ماه مارس برآورد کرد خاورمیانه روزانه ۶۰۰ میلیون دلار درآمد گردشگری از دست میدهد.
در قطر، تغییر حالوهوا ملموس است. در سوق واقف، بازار سنتی شهر، فروشندگان از کاهش چشمگیر مسافران خارجی در هفتههای پایانی آنچه معمولا فصل اوج گردشگری است، خبر میدهند. در شهر لوسیل، نمایش هماهنگ فوارهها در مرکز خرید پلاس وندوم در یک بعدازظهر چهارشنبه اخیر تنها یک تماشاگر داشت که به دیوار سنگی تکیه داده و ساندویچ میخورد.
برای قطر، مانند بسیاری از همسایگانش، راهبرد تنوعبخشی به سرمایه خارجی پایدار، تامین مداوم نیروی کار مهاجر و مهمتر از همه برداشت عمومی از ثبات وابسته است؛ این را فردریک اشنایدر، پژوهشگر ارشد غیرمقیم شورای خاورمیانه در امور جهانی، در گزارشی اخیر نوشته است.
او نوشت تصاویر فرودگاه قطر در وضعیت هشدار حمله هوایی و راس لفان زیر حمله موشکی که در سراسر جهان پخش شد، «با آن برداشت به شکلی ناسازگار است که به کندی قابل جبران است». او گفت «جنگ به طور همزمان به بنیانهای اقتصادی هیدروکربنی و پساهیدروکربنی قطر آسیب زده است.»
دولت قطر نیز به نوبه خود در تلاش است ثبات را به نمایش بگذارد و در عین حال جمعیت را از شوکهای فوری این رویارویی محافظت کند.
از آنجا که قطر حدود ۹۰ درصد غذای خود را وارد میکند، این بنبست دریایی بازآرایی عمدهای در زنجیرههای تامین ایجاد کرده است. محصولات تازه از اروپا و غلات از قاره آمریکا که پیشتر از راه دریا میرسیدند، اکنون به مسیرهای پرهزینه حملونقل هوایی هدایت میشوند یا از طریق عربستان سعودی با کامیون حمل میشوند.
چنین تغییری معمولا تورم افسارگسیخته ایجاد میکند، اما قیمت کالاهای وارداتی — مانند آووکادوهایی که اکنون از مکانهایی چون تانزانیا با هواپیما منتقل میشوند — تنها حدود ۵ تا ۱۰ درصد افزایش یافته است؛ به گفته کارکنان سوپرمارکتها، نتیجه یارانههای گسترده دولتی برای تثبیت هزینه زندگی است.
ساکنان میگویند به طور کلی احساس امنیت میکنند، اما حمله به راس لفان همچنان منبع اضطراب باقی مانده است. برخی در دوحه شب حمله را چنین توصیف کردند که ستونی عظیم از آتش در افق بالا رفت؛ شعلههایی چنان شدید که از پایتخت دیده میشد و بوی دود تند همراه آن بود.
اقتصاددانان پیشبینی میکنند حتی اگر درآمد گاز طبیعی مایع برای سالها از میان برود، ذخایر عظیم مالی قطر به آن اجازه خواهد داد به پرداخت حقوقها و حفظ خدمات اساسی ادامه دهد. اساندپی گلوبال ریتینگز که این ماه رتبه اعتباری حاکمیتی قطر را حفظ کرد، به «داراییهای مالی و خارجی انباشته قابلتوجه» این کشور اشاره کرد.
در عین حال، مقامها شرکتهای بینالمللی را برای بازگشت تحت فشار قرار دادهاند تا از خروج سرمایه و استعداد خارجی جلوگیری کنند. نگرانی این است که اگر شرکتها اجازه فروپاشی پیدا کنند، نیروی کار عمدتا خارجی کشور بهسرعت ناپدید خواهد شد، هلال از آسیا گروپ گفت.
او گفت: «اگر مهاجرت خروجی آغاز شود، آن وقت اوضاع واقعا ترسناک میشود.» به گفته او، مقامهای قطری تاکنون «کار خوبی در نمایش آرامش و مدیریت پیامدها انجام دادهاند.» او افزود: «اما آیا یک شکاف مالی بزرگ در حال شکلگیری است؟ قطعا. همهچیز به مدت بستهماندن تنگه بستگی دارد.»