این گزارش میگوید در جریان جنگ، عربستان سعودی روزانه تا پنج میلیون بشکه نفت اضافی را از طریق خطوط لوله منتقل کرد و کشورهایی مانند چین بخشی از ذخایر بزرگ نفت خود را وارد بازار کردند. همزمان، ارتش آمریکا با همراهی نفتکشها، به حفظ جریان کشتیرانی در تنگه هرمز کمک کرد.
به نوشته نیویورکتایمز، برخی کارشناسان معتقدند این تجربه میتواند وابستگی جهان به تنگه هرمز را در بلندمدت کاهش دهد. توسعه خطوط لوله، افزایش ظرفیت ذخیرهسازی نفت و تنوعبخشی به منابع انرژی از مهمترین راهکارهای مطرحشده است.
با این حال، گزارش تاکید میکند که تنگه هرمز همچنان برای صادرات نفت و بهویژه گاز طبیعی کشورهای حاشیه خلیج فارس اهمیت راهبردی دارد. همچنین توسعه خطوط لوله به زمان نیاز دارد و این زیرساختها نیز در هر درگیری احتمالی میتوانند هدف حمله قرار گیرند.
پیتر ایویس در پایان مینویسد جنگ، در کنار ایجاد مسیرهای جایگزین، ممکن است نفوذ ایران بر تنگه هرمز را نیز افزایش داده باشد. برخی کارشناسان معتقدند تقویت همکاریهای اقتصادی با جمهوری اسلامی میتواند در بلندمدت به کاهش تنشها و حفظ امنیت این آبراه راهبردی کمک کند.
ترجمه کامل گزارش پیتر ایویس که روز ۲۵ ژوئن ۲۰۲۶ با تیتر اصلی «Lesson Learned From Iran War: Reduce Reliance on Strait of Hormuz» در روزنامه نیویورکتایمز منتشر شده است را بخوانید؛
زمانی که ایران در جریان جنگ با آمریکا و اسرائیل تنگه هرمز را بست، کشورها و شرکتها با اقداماتی واکنش نشان دادند که مانع از آن شد قیمت نفت به سطوح بسیار بالا برسد و بیشتر اقتصادهای جهان از شوکهای شدید در امان ماندند.
نفت بیشتری از طریق خطوط لوله منتقل شد و کشورهای مختلف جهان بخشی از ذخایر راهبردی نفت خود را آزاد کردند؛ اقدامی که کمبود جهانی نفت را کاهش داد. کشورهای آسیایی که بیشترین آسیب را از جنگ دیده بودند، اقداماتی برای کاهش مصرف سوختهای فسیلی و افزایش استفاده از منابع انرژی سبز انجام دادند. در هفتههای اخیر نیز ارتش آمریکا به نفتکشها برای عبور از این آبراه کمک کرد.
اکنون برخی کارشناسان معتقدند این اقدامات را میتوان گسترش داد تا جهان در آینده در برابر هرگونه تلاش ایران برای بستن تنگه هرمز، آسیبپذیری بسیار کمتری داشته باشد.
ویدیا مانی، استاد دانشیار دانشگاه ویرجینیا و متخصص زنجیره تامین، گفت: «تنگه هرمز دیگر مانند پیش از این جنگ، یک گلوگاه حیاتی نخواهد بود.»
ایران در آغاز جنگ با حمله به کشتیهای تجاری برتری اولیه به دست آورد. این حملات شرکتهای کشتیرانی را از عبور از تنگه منصرف کرد و بخش بزرگی از صادرات نفت جهان را متوقف ساخت.
اما این ضربه به بزرگی آنچه انتظار میرفت نبود. قیمت نفت که روز چهارشنبه در ۷۳ دلار و ۷۴ سنت برای هر بشکه بسته شد، افزایش یافت، اما هرگز به سطحی نرسید که بتواند اقتصاد جهان را وارد رکود کند.
کوین دونگان، دریادار بازنشسته و فرمانده پیشین نیروی دریایی آمریکا در خاورمیانه، گفت: «تابآوری زنجیره تامین و جریان انتقال انرژی بسیار بیشتر از چیزی بود که بسیاری تصور میکردند.»
بر اساس دادههای شرکت کلپلر، روز چهارشنبه حدود ۷۰ شناور، از جمله ۲۹ نفتکش، از این آبراه عبور کردند که شلوغترین روز از اول مارس تاکنون بود. با این حال، روز پنجشنبه بار دیگر شرایط نامطمئن برای شرکتهای کشتیرانی را یادآوری کرد. نیروی دریایی سپاه پاسداران در بیانیهای اعلام کرد تنها مسیرهایی که ایران تعیین کرده، مجاز هستند و به کشتیها هشدار داد از هیچ مسیر دیگری استفاده نکنند. بسیاری از کشتیها در هفتههای اخیر از مسیری در بخش جنوبی تنگه، نزدیک سواحل عمان، استفاده کردهاند.
در طول جنگ، کمبود جهانی نفت خام تا حدی به این دلیل کاهش یافت که بسیاری از کشورها ذخایر بزرگی در اختیار داشتند و پس از توقف رفتوآمد از تنگه، آنها را وارد بازار کردند. برای نمونه، ذخایر نفت چین بسیار گسترده بود. اکنون کشورهای حاشیه خلیج فارس انتظار دارند سایر کشورها نیز در سالهای آینده ذخایر نفت خود را افزایش دهند.
یاسر عثمان الرمیان، رییس هیات مدیره شرکت آرامکوی عربستان، هفته گذشته گفت: «ما به طور جدی در حال بررسی ایجاد تاسیسات ذخیرهسازی بزرگتر در نقاط مختلف جهان هستیم.»
بزرگترین اقدام در دوران جنگ، انتقال حجم بسیار بیشتری از نفت از طریق خطوط لوله به جای ارسال آن با نفتکش از مسیر تنگه هرمز بود.
روزانه تا پنج میلیون بشکه نفت اضافی از طریق خط لولهای که از عربستان سعودی عبور میکند منتقل شد؛ رقمی معادل یکسوم ۱۵ میلیون بشکهای که پیش از جنگ هر روز از تنگه هرمز عبور میکرد. امارات متحده عربی نیز برنامههایی برای توسعه خط لوله دیگری دارد و انتظار میرود کشورهای دیگر نیز خطوط لوله خود را احداث کنند.
آرجون مورتی، شریک شرکت پژوهشی و سرمایهگذاری انرژی وریتن در هیوستون، گفت اگر خطوط لوله نزدیک به ظرفیت کنونی خود فعالیت کنند، دیگر لازم نیست میزان حملونقل از تنگه هرمز به سطح پیش از جنگ بازگردد.
او گفت: «فکر نمیکنم تنگه هرمز به مکانی بیاهمیت تبدیل شود، اما احتمالا این تصور که اهمیت آن حیاتی و سرنوشتساز است، تا حدی کاهش خواهد یافت.»
در طول جنگ، بخشی از نفت همچنان از تنگه عبور میکرد. ایران تا اواسط آوریل و پیش از آنکه آمریکا محاصره کشتیهایش را آغاز کند، صادرات نفت خود را تقریبا در سطح پیش از جنگ حفظ کرده بود.
از اوایل ماه مه نیز ارتش آمریکا به نفتکشها برای عبور از تنگه کمک کرد؛ حتی در حالی که ایران اعلام میکرد کنترل تردد کشتیها را در اختیار دارد. به گفته کاپیتان تیم هاوکینز، سخنگوی ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا، در چارچوب این عملیات بیش از ۵۰۰ کشتی و ۲۵۰ میلیون بشکه نفت خام از این مسیر عبور کردهاند.
با این حال، برخی نسبت به امکان کاهش چشمگیر وابستگی جهان به تنگه هرمز تردید دارند. هرچند جنگ به رکود جهانی منجر نشد، اما ذخایر نفت به سطوح خطرناکی کاهش یافت و خطر کمبود عرضه و افزایش بیشتر قیمت نفت وجود داشت. زمانی که خطوط لوله و سایر اقدامات در اختیار بازار قرار دادند نیز رو به پایان بود.
دونالد ترامپ، رییسجمهوری آمریکا، هفته گذشته گفت تصمیم گرفته است به دنبال صلح با ایران باشد، زیرا نگران آسیب به اقتصاد بوده است.
او گفت: «نمیخواستم شاهد یک فاجعه اقتصادی باشم. اگر این وضعیت ادامه پیدا میکرد، چنین اتفاقی ممکن بود رخ دهد.»
برخی کارشناسان میگویند گسترش سریع اقداماتی که در زمان جنگ به کار گرفته شد، آسان نخواهد بود. مونا یعقوبیان، مدیر برنامه خاورمیانه در مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی، گفت اگرچه خطوط لوله نقش مهمی ایفا کردند، اما افزایش ظرفیت آنها چند سال زمان میبرد و ایران نیز میتواند در هر درگیری آینده آنها را هدف قرار دهد.
او گفت: «مقداری خوشبینی بیش از حد در این زمینه وجود دارد. مردم و کشورها خود را تطبیق خواهند داد و اهمیت تنگه شاید اندکی کاهش یابد، اما هرگز به طور کامل از بین نخواهد رفت.»
کشورهای حاشیه خلیج فارس همچنین از بزرگترین تولیدکنندگان گاز طبیعی جهان هستند و هیچ خط لوله بزرگی برای صادرات گاز آنها به بازارهای جهانی وجود ندارد. بنابراین در آینده قابل پیشبینی، گاز همچنان باید با کشتیهای بزرگ از تنگه هرمز صادر شود.
با وجود این گزینههای جایگزین، نیل کرازبی، رییس بخش پژوهش نفت در شرکت تحلیل بازار انرژی اسپارتا، معتقد است جنگ از برخی جهات به ایران امکان داده نفوذ خود بر تنگه هرمز را افزایش دهد. او به تلاش ایران برای دریافت درآمد از کشتیهایی اشاره میکند که از تنگه عبور میکنند. در یادداشت تفاهمی که هفته گذشته میان ایران و آمریکا امضا شد، ایران اعلام کرد کشتیها میتوانند به مدت ۶۰ روز بدون پرداخت هزینه از تنگه عبور کنند، اما این کشور اقداماتی انجام داده که نشان میدهد پس از پایان این دوره قصد دارد از کشتیها هزینه دریافت کند.
کرازبی گفت: «ما ایران را با قدرت بیشتری نسبت به پیش از جنگ بر تنگه هرمز رها میکنیم.»
یکی از راههای مقابله با توانایی ایران برای تهدید کشتیرانی در این آبراه، تعهد بلندمدت به ادامه عملیات نظامی آمریکا برای کمک به عبور کشتیهاست؛ هرچند این اقدام ممکن است به منابع نظامی قابل توجهی نیاز داشته باشد.
در پاسخ به این پرسش که آیا ستاد فرماندهی مرکزی آمریکا این عملیات را ادامه خواهد داد یا نه، کاپیتان هاوکینز گفت این عملیات همچنان به حفظ جریان رفتوآمد دریایی کمک میکند.
او افزود: «ما همچنان در منطقه حضور داریم و با هوشیاری برای تداوم این جریان تلاش میکنیم.»
با این حال، برخی تحلیلگران معتقدند صلحی که بر پایه روابط اقتصادی، نه رقابت، شکل بگیرد، میتواند مانع از آن شود که تنگه هرمز به یک بحران دائمی تبدیل شود. یادداشت تفاهم میان ایران و آمریکا با هدف جذب ۳۰۰ میلیارد دلار برای بازسازی و توسعه اقتصادی ایران تنظیم شده و از نظر تئوریک میتواند انگیزهای برای همکاری ایران با دیگر کشورهای حاشیه خلیج فارس ایجاد کند.
مونا یعقوبیان گفت: «گسترش وابستگی متقابل اقتصادی با ایران، بخش اصلی هر راهبردی خواهد بود که در بلندمدت به دنبال مدیریت تهدید ناشی از جمهوری اسلامی است.»