سینا قنبرپور: قرارگاه خاتمالانبیاء سپاه یکی از نهادهای سپاه است که به شکلی مویرگی همه فعالیتهای اقتصادی در ایران به ویژه در بخش عمرانی را قبضه کرده و عملا فعالیتهای سالم را در این بخش از بین برد. راه آهن چابهار-زاهدان که میتوانست به عنوان یک سیاست راهبردی اولویت اجرا و سرعت عمل بگیرد آن قدر در چرخه فساد سپاه و قرارگاه خاتمالانبیا گرفتار شد که نه تنها اثرگذاری نداشت که عملا به محلی برای فرصتسوزی تبدیل شد.
اینک که این گزارش را میخوانید بسیاری از زیرساختهای ایران هدف حمله آمریکا و اسرائیل قرار گرفته است. گرچه تا کنون ادعای آمریکا هدف قراردادن مراکز نظامی، انتظامی و امنیتی بوده اما بسیاری از مراکز راداری از بین رفته است.
ایران سالها بود که توان هوایی خود چه در بخش نظامی و چه در بخش غیرنظامی اعم از مسافری و باربری را از دست داده بود ولی جنگ ۱۲ روزه اسرائیل و ایران در خرداد ۱۴۰۴ و اینک جنگ کنونی نشان از دارد که این پتانسیل ایران به کل مختل شده است.
یکی از پتانسیلهای ایران مسیرهای ترانزیت کالا به ویژه از طریق راهآهن بود و یکی از مهمترین کریدورهای موجود مسیر چابهار، زاهدان به مشهد بود که میتوانست علاوه بر اتصال افغانستان به آبهای آزاد کشورهای آسیای میانه را هم وارد مبادلات تجاری امن کند.
اما این پروژه در ایران در چرخه فساد مالی و اقتصادی سپاه گرفتار و سالها اجرای آن به تعویق افتاد تا عملا کارکرد خود را از دست داد. چند ماه قبل در پاییر ۱۴۰۴ «فرزانه صادق مالواجرد» وزیر راه و شهرسازی دولت چهاردهم در مصاحبهای با پایگاه اطلاعرسانی دولت ادعا کرد: «از مسیر راهآهن چابهار - زاهدان تنها ۱۲۰ کیلومتر برای ریلگذاری باقی مانده که تا پایان سال انشاالله به بهرهبرداری میرسد».
این در حالی است که او یکسال قبل در ۲۰ دی ۱۴۰۳ گفته بود راهآهن چابهار - زاهدان در سال ۱۴۰۶ افتتاح میشود. آنچه در این زمان و در اوج روزهای جنگ در حالی که ایران زیر آتش بمباران سنگین آمریکا و اسرائیل است و به طور خاص بندر چابهار و کنارک از این آتش در امان نماندهاند موجب شد این مطلب منتشر شود نشان دادن عملکرد بیمارگونه سپاه و زیرمجموعههایش در کشاندن ایران به ورطه نابودی و جنگ به جای توسعه بود.
بنادر چابهار و کنارک در جنگ ۸ ساله ایران و عراق نقطه امن ایران به شمار میآمدند ولی اینک به شدت زیر آتش قرار دارند.
شاید اگر جمهوری اسلامی در دوره اول ریاستجمهوری ترامپ از مستثنی شدن بندر چابهار از تحریمها به عنوان یک فرصت نگاه کرده بود و به جای تمرکز بر روشهای نظامی بر تکمیل راهآهن و باز کردن کریدور اقتصادی پرداخته بود بسیاری از معادلات سیاسی هم تغییر میکرد. اما با سپردن پروژه راه آهن چابهار - زاهدان به قرارگاه خاتمالانبیاء و تبدیل این پروژه به یک عملیات فرسایشی در اقتصاد عملا بسیاری از فرصتها سوخت.
با این مقدمه نگاهی کنیم به آنچه سرنوشت پروژه یا آنچه محور توسعه شرق ایران خوانده میشد ولی به واسطه تعلل ناشی از فساد ساختاری در سپاه به جنگ گره خورد. این گزارش تلاش کرده است براساس دادههای باز یا آنچه روزنامهنگار اوسینت خوانده میشود نشان دهد که ادعاهای مطرح شده در مورد پیشرفتهای قرارگاه خاتمالانبیاء سپاه پس از یک دهه نتیجهای نداشته است.
پروژه راهآهن چابهار-زاهدان که از آن به محور توسعه شرق یاد میشده پس از سالها بحث از سال ۱۳۸۹ رسما آغاز به کار کرده ولی تا شروع به کار دولت یازدهم یعنی سال ۱۳۹۲ هیچ اقدام اجرایی و فیزیکی نداشت. از سال ۱۳۹۲ تا کنون نیز بارها از پیشرفت فیزیکی ۸۰درصد این پروژه خبر دادهاند اما هنوز در عمل تا اتمام این پروژه فاصله بسیار است.
پروژه راهآهن چابهار-زاهدان که عملیات اجرایی آن به قرارگاه سازندگی خاتمالانبیاء سپاه سپرده شد یکی از غیرشفافترین پروژههای اجرایی در ایران است که با گذشت ۱۵ سال هنوز مشخص نیست چه میزان بودجه صرف آن شده، کیفیت پیشرفت فیزیکی آن چقدر بوده و وعده بهرهبرداری از آن تا چه اندازه واقعی است.
«فرزانه صادق مالواجرد» در پاییز ۱۴۰۴ در حالی مقابل یک نقشه ریلی ایران متعلق به پاییز ۱۴۰۳ ایستاد و وعده بهرهبرداری از راه آهن چابهار-زاهدان را داد که برای تشریح ادعایش با ماژیک، روی نقشه، ایرانشهر را به چابهار متصل کرد. او هیچ تصویر یا ویدئویی نشان نداد که قطعههای این مسیر در چه وضعیتی قرار دارد. برای مثال هیچ عکسی از ایستگاههای راهآهن در این مسیر نمایش نداد.
آخرین وضعیت مسیر راهآهن چابهار-زاهدان بر پایه بررسی دادههای باز با ادعای وزیر راه و شهرسازی فاصله معناداری دارد. این در حالی است که هیچ گزارش تصویری یا عکسی توسط خبرگزاریها از این مسیر در سالهای اجرای پروژه منتشر نشده و جستجوی در خبرگزاریها عکسهای محدود و تکراری از این پروژه به دست میدهد که از تعداد انگشتان دو دست هم کمتر است.
از سوی دیگر بررسی قانون بودجه سالهای ۱۳۸۹ تا ۱۴۰۴ نشان میدهد هیچ ردیف مستقلی به این پروژه اختصاص نیافته که بتوان از طریق آن پیشرفت این پروژه را پیگیری و ادعای وزیر راه و شهرسازی را ارزیابی کرد.
از سوی دیگر مشاهده میدانی از ایستگاههای چابهار، نیکشهر و ایرانشهر نیز نشان میدهد فعالیت عمرانی در دست اجرا با وعده وزیر راه و شهرسازی مبنی بر پایان پروژه و بهرهبرداری از آن در پایان سال جاری فاصله بسیار دارد.
هیچ تصویری از محور توسعه شرق وجود ندارد
مسئولان مختلف جمهوری اسلامی بارها بر این نکته تاکید کردهاند که پروژه راهآهن چابهار-زاهدان که تا مشهد امتداد پیدا میکند به عنوان محور توسعه شرق کشور مطرح و اهمیت بینالمللی دارد. آنها بارها گفتهاند رهبر جمهوری اسلامی بر اجرای این پروژه تاکید ویژه داشتهاست. اما با وجود چنین اظهارنظرهایی و در شرایطی که حتی دولت نخست ترامپ بندرچابهار را از تحریمها معاف کرد این پروژه با محوریت اجرایی قرارگاه خاتمالانبیاء سپاه ۱۵ سال به طول انجامیدهاست.
باید توجه داشت که عمده توان قرارگاه خاتمالانبیاء ناشی از ماشینآلات سنگین راهسازی و خاکبرداری است. از سوی دیگر اجرای این پروژه با توجه به این که ایران خود تولیدکننده فولاد است و از سوی دیگر عمده فعالیت به اقدامات خاکبرداری تا راهسازی مربوط میشود پروژهای نبوده که تحت تاثیر تحریمها به مواداولیه خارج ازایران نیازمند بودهباشد. از سوی دیگر گرچه همواره از حضور و تمایل هند برای توسعه بندر و محورهای مواصلاتی چابهار-زاهدان سخن به میان آمده اما هیچ ردی از تلاش برای جذب هندیها و تسریع در اجرای این پروژه نیز دیده نمیشود.
بررسی محتواهای تولید شده خبرگزاری تسنیم از رسانههای تحت پوشش سپاه پاسداران، نیز نشان میدهد این خبرگزاری دستکم برای پوشش فعالیت قرارگاه خاتمالانبیاء سپاه گزارش تصویری که پیشرفت پروژه را به صورت ملموس نشان دهد تهیه و منتشر نکردهاست.
جستجوی پروژه راهآهن چابهار-زاهدان در فضای وب به عکسهای تکراری با زاویه بسته منجر میشود. مثلا عکس از تابلو یکی از قطعههای این پروژه که هیچ نشانهای از کیفیت فعالیت در آن دیده نمیشود. عکسهای ریلگذاری نیز عکسهای عمومی است که از هر نقطه دیگری ممکن است گرفته شده باشد.
بررسی فیلمها و گزارشهای تصویری از سخنرانی وزرا به هنگام افتتاح قطعههایی از این مسیر نیز محدود به محل سخنرانی است و هیچ تصویری از میدان ندارد. برای مثال سخنرانی فرزانه صادق به مناسبت «آغاز عملیات ریلگذاری راهآهن خاش ـ ایرانشهر» یکی از این نمونههاست. پیشتر سخنان «مهرداد بذرپاش» وزیر راه و شهرسازی دولت سیزدهم در مورد پروژه ریلی چابهار-زاهدان نیز از همین جنس است.
بنابراین برای ارزیابی ادعای وزیر راه و شهرسازی مبنی بر پایان این پروژه تا پایان سال هیچ تصویری از قطعههای این مسیر یا ایستگاههای راهآهن آن در دسترس نیست تا بتوان آن را نشانه صحت ادعای وزیر دانست.
همچنین در بررسی ویدئوهای منتشر شده از پیشرفت این پروژه توسط صدا و سیمای جمهوری اسلامی در یکی از آن گزارشها سخنان سردار «محمدرضا رحمانی» مدیرعامل هلدینگ تخصصی راه و شهرسازی قرارگاه خاتمالانبیاء وجود دارد که به نظر میرسد در یکی از قطعههای این مسیر گرفتهشده باشد. هیچ اشارهای به محل تصویربرداری در گزارش نشدهاست. اما آنچه از آن میتوان دریافت این که هنوز ساختمان ایستگاه و ریلگذاری ایستگاه کامل نیست.
تلاش میدانی و مشاهده شهروندان برای بررسی پیشرفت این پروژه نشان میدهد که عملیات عمرانی ساخت ایستگاه راهآهن چابهار در آذر و دی ۱۴۰۴ هنوز در مرحله بتنریزی و ساخت ستونهای اصلی است.
قانون بودجه خالی از نشانه؛ بودجههایی که معلوم نیست از کجا آمده و به کجا رفته!
یکی از منابع قابل دسترسی علاوه بر مطالب منتشر شده خبرگزاریها از پیشرفت پروژه بررسی قوانین بودجه سالانه دولت در فاصله سالهای ۱۳۸۹ تا ۱۴۰۴ است. نگاهی به ردیفهای بودجه در این قوانین نشان میدهد هیچ ردیفی که به راه آهن چابهار زاهدان اختصاص داده شده باشد وجود ندارد. در نتیجه ارزیابی معمول از جمله تفریغ بودجه و بررسی دیوان محاسبات نیز در مورد هزینهکردها صورت نگرفته تا پیشرفت واقعی پروژه ارزیابی شود.
بررسی اخبار منتشر شده نشان میدهد در دولت دوازدهم مبلغ ۳۰۰ میلیون یورو بابت پروژه راهآهن چابهار-زاهدان با اجازه رهبر از صندوق توسعه ملی ارز دریافت کردهاست.
همچنین خبرگزاری تیننیوز که بر انتشار اخبار حوزه حمل و نقل متمرکز است در گزارشی ارقام تخصیص دادهشده به این مسیر ریلی را از سال ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۳ مجموعا ۲۲ میلیارد و ۳۰۰ میلیون تومان اعلام کردهاست. در گزارش این خبرگزاری تصریح شدهاست: «اعتبارات سالانه تخصیص یافته به این پروژه در سال ۱۳۹۲ معادل ۱۱۸، در سال ۱۳۹۳ معادل ۱.۴۷۹، در سال ۱۳۹۴ معادل ۱.۴۸۰، در سال ۱۳۹۵ معادل ۱۱۸، سال ۱۳۹۶ معادل ۲.۸۹۵، در سال ۱۳۹۷ معادل ۲.۸۰۶، در سال ۱۳۹۸ معادل ۴.۴۲۳، در سال ۱۳۹۹ معادل ۱۷هزار و ۹۲۴، در سال ۱۴۰۰ معادل ۱۷ هزار و ۴۶۰، در سال ۱۴۰۱ معادل ۳۴ هزار و ۶۸۷، در سال ۱۴۰۲ معادل ۴۰ هزار و در سال ۱۴۰۳ حدودا معادل ۱۰۰ هزار میلیارد ریال بوده است.
برای بررسی بیشتر اظهارنظر وزرای راه و شهرسازی در دولتهای یازدهم تا چهاردهم در خبرگزاریها و همچنین اظهارنظرهای استانداران سیستان و بلوچستان نیز از طریق جستجوی اخبار در رسانههای رسمی ایران بررسی شد. برای نمونه «علیاوسط هاشمی» استاندار سیستان و بلوچستان که تلاش ویژهای برای اجرایی شدن این پروژه کرد اعداد و ارقامی را اعلام کرده که برای اجرای این پروژه جذب کرده ولی این اعداد هیچ همخوانی با آنچه در گزارش تیننیوز آمده ندارد.
برای نمونه هاشمی در ۱۰ آذر ۱۳۹۲ به خبرگزاری تسنیم گفتهاست: «اعتبار اولیه خط راه آهن چابهار-خاش-زاهدان به میزان ۲ هزار میلیارد تومان و به طول ۶۱۰ کیلومتر از سوی دولت ابلاغ شد». اما هیچ ردی از تخصیص آن و نحوه هزینهکرد آن نمیتوان یافت. نمونه دیگر از اظهارنظر هاشمی اظهارنظری از اوست که در پاییز ۱۳۹۳ خبر داده ۱۱۹ میلیاردتومان اعتبار برای این پروژه تخصیص دادهشدهاست.
گفتههای «عباس آخوندی»، «محمد اسلامی»، «رستم قاسمی» و «مهرداد بذرپاش» وزرای راه و شهرسازی در فاصله سالهای ۱۳۹۲ تا ۱۴۰۳ نیز سرنخ مناسبی برای شفافسازی روند اجرای این پروژه به دست نمیدهد.
در نتیجه نه در گزارشهای تفریغ بودجه و نه در هیچ گزارش دیگری شرح دقیقی از پیشرفت راهآهن چابهار-زاهدان طی این سالها داده نشده و صرفا گفته میشود ۸۰ درصد پیشرفت فیزیکی داشته و مشخص نیست این ۸۰ درصد شامل چه مولفههای است؟ یعنی موضوع صرفا مربوط به بسترسازی و فعالیت خاکبرداری و ساخت مسیر برای ریلگذاری است؟ آیا ریلگذاری را هم شامل میشود؟
اگر ریل گذاری را شامل میشود بنا به گفته وزیر تنها ۱۲۰ کیلومتر از این مسیر ۶۳۴ کیلومتری برای ریلگذاری باقیماندهاست.
این تناسب نشان میدهد که ۱۸.۹۲ درصد از مسیر ریلگذاری نشدهاست. پرسشی که مطرح میشود این است که اگر ادعای وزیر مبنی بر پایان پروژه تا پایان سال قرار است تحقق یابد ساخت و عملیاتی شدن ایستگاههای ایرانشهر، نیکشهر و چابهار به عنوان ایستگاههای اصلی مسیر در این پیشرفت فیزیکی چه جایگاهی دارند؟
وعده وزیر و استاندارد زمانی برای ساخت و ساز
برای ارزیابی بهتر وعده وزیر راه و شهرسازی دولت چهاردهم و صحتسنجی این ادعا باید استانداردهایی از کار ساخت راهآهن را از نظر گذراند. با توجه به این از زمان آغاز این پروژه ۱۵ سال سپری شده بنابراین از بسیاری موارد از جمله زمان برای مطالعه طرح و یا جانمایی و تملک زمین صرف نظر میکنیم. معمولا در پروژههای راهآهن «زیرسازی و مسیرسازی راه آهن»، «ریلگذاری و روسازی»، «ساخت ایستگاه»، «سیستمهای کنترل، سیگنالینگ و تجهیزات فنی» و «آزمایش و بهرهبرداری آزمایشی» مراحل اجرایی محسوب میشود.
براساس استانداردی که کارشناسان حمل و نقل و به طور مشخص کارشناسان راهآهن ایران اعلام کردهاند به طور متوسط برای ساخت ایستگاهی با نقش و جایگاه چابهار که علاوه بر پوشش فعالیتهای بندر شهید بهشتی قرار است در جابهجایی مسافر هم نقش داشتهباشد مدت زمانی بین ۱۲ تا ۱۸ ماه برای ساخت سازه و ساختمان ایستگاه لازم است. سیستمهای فنی و نصب تجهیزات نظیر آنچه سیگنالها رد و بدل میکند یا مواردی از جمله نمایشگرها حدود ۶ تا ۱۲ ماه زمان نیاز است. آزمایش و آمادهسازی بهرهبرداری نیز یک تا ۳ ماه زمان میبرد.
بررسی تصاویر ماهوارهای ساده نظیر امکاناتی که گوگلارث از ایستگاه چابهار، نیکشهر و ایرانشهر به ما میدهد نشان از آن دارد که دستکم تا تابستان ۱۴۰۴ ساخت این ایستگاهها در مرحله خاکبرداری و زیرسازی بودهاست. اگر فرض کنیم دولت تمام همت و انرژی خود را برای پایانبخشیدن به آن گذاشته تا پایان سال حدود ۲ ماه زمان باقی است.
در نتیجه این پرسش مطرح است که حتی اگر سازه ساختمانی ایستگاههای یاد شده هم تمام شود مرحله نصب تجهیزات فنی ۶ ماه تا یکسال زمان نیاز دارد و بعد از آن مرحله آزمایش برای بهرهبرداری میرسد. یعنی حتی اگر عملیات عمرانی و ریلگذاری تمام شود ایستگاههای چابهار، نیکشهر و ایرانشهر هنوز تا زمانی که بتوان گفت این پروژه آماده عملیات نصب تجهیزات فنی است فاصله بسیار دارد.
آنچه در تصاویرماهوارهای دیگر در فاصله ماههای اخیر دیده میشود نیز تغییر چندانی در عملیات عمرانی دیده نمیشود. بنابراین در خوشبیانهترین حالت حتی اگر عملیات ریلگذاری و ساختمانی تا ابتدای ۱۴۰۵ پایان گیرد دستکم یکسال برای نصب تجهیزات زمان لازم است. همه این دادهها نشان ازآن دارد که در چنین پروژه غیرشفافی که هیچگاه گزارش عملکرد صریحی از آن ارائه نشده نمیتوان به وعده فرزانه صادق مالواجرد وزیر راه و شهرسازی مبنی بر پایان پروژه راه آهن چابهار زاهدان تا پایان ۱۴۰۴ امید بست.
بخش بررسی دادههای تصویری
بررسی وضعیت فعالیت در محدوده ایستگاه راه آهن نیکشهر که در جنوب این شهر و در محدوده جنوب نوکآباد قرار دارد:
وضعیت فعالیت در محدوده ایستگاه راه آهن ایرنشهر که در غرب این شهر همجوار با محله «سرزه» واقع شدهاست
وضعیت فعالیت در محدوده ایستگاه راه آهن چابهار که در غرب این شهر در محدوده محله کُمبْ واقع شدهاست:
