رویا همایونی، آیندگان: کمتر از یک ماه پیش نمایشی در تئاتر شهر روی صحنه بود به نام «گاوداری»؛ پدری قمارباز و دائم الخمر می میرد و جنازه او چند روز پس از مرگ در دفتر کارش پیدا می شود.
بچهها که هیچ کدام دل خوشی از یکدیگر ندارند به جان هم می افتند اما ماجرای اصلی این است که جنازه پدری که صاحب گاوداری بوده و در ظاهر پیروز همیشگی میدان نبرد با فرزندانش بوده بوی لاشه مرده به خود گرفته است جوری که روز تشییع همه از مراسم فرار می کنند.
دلواپسان همیشه در صحنه و تندروهای رژیم موضوع این نمایش را استعاره ای از مرگ علی خامنه ای، رهبر کشته شده جمهوری اسلامی دانستند. اما به جای آنکه مانند سال های قبل با توقیف و خبرسازی نمایش به شهرت بیشتر آن کمک کنند بی سر و صدا نقطه پایانی بر اجراهای «گاوداری» گذاشتند.
اما ماجرای اجراهای عجیب این روزهای تئاتر شهر فقط این نیست؛ همزمان با همین اجرا نمایش دیگری به نام «اژدهاک» نوشته بهرام بیضایی در تئاتر شهر روی صحنه رفت.
یکی از شخصیت های این نمایش پادشاهی با آرایش زنانه و صدایی نازک بود. نوع لباسی که بازیگر این شخصیت به تن داشت او را به همجنسگرایان نزدیک می کرد. این شخصیت در ذهن تماشگران یادآور مجتبی خامنه ای است؛ رهبر جدید جمهوری اسلامی که شایعات درباره همجنسگرایی او کم نیستند.
تئاتر زیرزمینی پیشتاز هنر اعتراضی ایران
گویی مسئولان وزارت فرهنگ تصمیم گرفته اند در فضای ملتهب و سیاسی این روزهای ایران به جای مقابله با هنرمندان و بگیر و ببندهای همیشگی رویه ای متعادل تر برگزینند. شاید آن ها قبول کرده اند که جامعه راه بازگشتی ندارد و باید با رویکرد ضدحکومتی هنرمندان کنار آمد.
با این حال هنوز به شکل رسمی خط قرمزها و سانسورها به قوت خود باقی هستند و حجاب و پوشش زنان اصلی ترین ممیزی است که باید در هر اجرایی رعایت شود. به همین دلیل در بهار امسال اجراهای زیرزمینی تئاتر از پربینندهترین نمایشهای روی صحنه رفته در تهران هستند.
البته آماری در این زمینه در دست نیست زیرا بلیت فروشی و تبلیغات این نوع تئاتر به شکل رسمی انجام نمی شود و فضای اینستاگرام و دیگر شبکههای اجتماعی بستری برای تبلیغ اینگونه اجرایی هستند.
تنها آماری که از اجرای تئاترهای زیرزمینی در دست است به 12 سال پیش مربوط می شود. سال 1393معاون هنری وزیر فرهنگ در جلسه ای خصوصی اعلام کرده که حدود 100 تا 120 تئاتر زیرزمینی هر شب در تهران روی صحنه می روند. این آمار را علی اصغر دشتی، کارگردان تئاتر به نقل از علی مرادخانی، معاون هنری وقت گفته است.
زیرزمینِ زیباتر
دهه نود دوره شکل گیری و اوج تئاترهای زیرزمینی بود و به همین دلیل آماری از اجراهای زیرزمینی در دست بود اما حالا شاید تعدادشان آن قدر زیاد شده که حتی ارائه آمار هم سخت باشد.
شاید هنرمندان این پدیده تئاتری در ایران آن قدر بر کار خود پافشاری کردند که حالا اجراهای روی زمین هم رنگ و بوی زیرزمینی گرفته اند گرچه در ظاهر همچنان شرایطی را برای اجرا در سالن های تئاتر شهر می پذیرند.
تئاترهایی که به شیوه زیرزمینی هر شب اجرا می شوند دیگر در قید و بند خط قرمزهای حکومت نیستند.
در اینگونه تئاترها دیگر نه پوشش زنان اهمیتی دارد و نه گفتن از موضوعات سیاسی روز، سازندگان از هر چه دلشان می خواهد می گویند و در سالن هایی که امکانات کمی برای اجرا دارند سعی می کنند وقایع جامعه را بازتاب داده و تفسیر کنند. یک اتاق بزرگ که بشود چند صندلی برای تماشاگران در آن چید و جایی برای اجرای بازیگران تعیین کرد کافیست تا میزبان تئاتری زیرزمینی شود.
نشانههای تکرار تاریخ
عده ای از سینماگران افزایش تئاترهای زیرزمینی را در راستای قهر جوانان با سینما عنوان می کنند؛ فرزاد موتمن، کارگردان سینما، سال 1403 در گفت و گویی درباره رواج تئاترهای زیرزمینی گفته بود: «در سه چهار سال اخیر، بخش وسیعی از جوانها با سینما قهر کردند و شعارشان این است که "نه به هر چیزی که مجوز دارد." قهر کردن جوانها با سینما، پدیده ای با عنوان تئاترهای زیرزمینی را رواج داده که الان خیلی باب شده است.»
اما آیا حکومت می تواند در مقابل این پدیده تئاتری مقاومت کند؟ تاریخ یک دهه ای تئاتر زمینی نشان داده که؛ نه!
سال 1394 علی جنتی، وزیر فرهنگ دولت اول حسن روحانی گفته بود: «نیروی انتظامی باید در مقابل تئاترهای زیر زمینی بایستد.»
با این حال پس از حدود 15 سال از طلوع تئاترهای زیرزمینی نکته ای بیش از هر چیز خودنمایی می کند و آن هم تکرار تاریخ در حکومت های دیکتاتوری است. گویی سرنوشت هنر در حکومت های دیکتاتوری همیشه به یک شکل پیش می رود و آن هم روی آوردن به هنر زیرزمینی است که در مقابل رویکرد حکومت عمل می کند و در نهایت می تواند خود را پیروز میدان نشان دهد.
در دوران حکومت کمونیست بر کشور چکسلواکی هم اوضاع برای هنرمندان سخت بود و سانسور حرف اول را در شیوه کار اعضای حزب کمونیست می زد گروه های موسیقی راک در این کشور اجازه فعالیت نداشتند و بنابراین هنرمندان فراوانی به شکل زیرزمینی کنسرت های موسیقی راک را اجرا می کردند. پس از به قدرت رسیدن واتسلاو هاول و پیروزی انقلاب و برچیده شدن قدرت کمونیست در این کشور، برگزاری کنسرت های راک جز اولین اقدامات هاول بود.
حجاب، سیاست و اعتراض
حالا و پس از گذشته بیش از 35 سال از نابودی حکومت کمونیستی در کشوری اروپایی در ایران هم هنرمندان تلاش می کنند تا با اجراهای زیرزمینی تئاتر این گونه هنری و فرهنگ ساز را که به سیاسی ترین هنر معروف است به اصل و ریشه خود که همانا نقد حکومت است بازگردانند.
در حال حاضر گستردگی تئاتر غیررسمی به شکلیست که در بسیاری از پلاتوهای بزرگ، کافههای خصوصی و خانگی این نوع تئاترها در تهران هر روز اجرا میشوند؛ حتی برخی از سالنهای خصوصی هم در ساعتهایی ویژه سالنشان را در اختیار چنین گروههایی قرار میدهند البته به شرط اینکه گروهها تبلیغات علنی در رسانهها نداشته باشند. در تبلیغات نامی از محل اجرا و حتی گاه نام بازیگران و عوامل وجود ندارد و پس از تماس با شماره ای که در تبلیغ آمده می توان از جزییات اجرا باخبر شد.
تئاترهای زیرزمینی فقط به موضوعات سیاسی و اعتراضی اختصاص ندارند. همین که بازیگری با پوشش دلخواه خود روی صحنه حاضر شود هم نوعی کنش اعتراضی در اینگونه تئاتری به حساب می آید.
در تئاترهای زیرزمینی حضور هنرمندان جوان پررنگ تر است و عوامل حرفه ای تئاتر و یا بازیگران سینما علاقه ای به حضور در این پدیده تئاتری ندارند زیرا هنوز ساز و کارهای حضور در صحنه های رسمی را برای رسیدن به شهرت و پول بیشتر در نظر می گیرند.
از سال 1401 پرداختن به موضوعاتی مانند اعتراض های مردمی، آزادی پوشش، شکنجه معترضان و همدلی مردم با هم از مهمترین مضامینی است که در تئاترهای زیرزمینی به آن ها پرداخته می شود.
یکی از نمایشنامه نویسان و کارگردانان تئاتر زیرزمینی که کار خود را در تهران با تئاتر زیرزمینی آغاز کرده است درباره سختی های اینگونه تئاتری می گوید: نبود امکان تبلیغات لازم برای جذب مخاطب از بزرگترین مشکلات این نوع اجراست که باعث میشود تئاترهای زیرزمینی مخاطب کمتری داشته باشند.
سختی دیگر این کار هم نداشتن امنیت کافیست زیرا ممکن است با نفوذ افراد جاسوس هر لحظه توسط نهادهای آتشبهاختیار افراد گروه دستگیر شوند. همچنین نگرانی از فیلمبرداری تماشاگران از اجرا و سپس پخش فیلمها در فضای مجازی محدودیت هایی برای حضور بازیگران در این نوع اجراها به وجود آورده است که باعث می شود برخی بازیگران تمایلی به ایفای نقش در اجراهای زیرزمینی نداشته باشند.