در این گزارش که روز ۱۷ می ۲۰۲۶ منتشر شده، آمده است؛
«با سه نفر از دوستانم رفتیم تا دستگاه را تحویل بگیریم. شبهای جنگ بود و خیابانها ناامن بودند. کنار خیابانی محل قرار بود. بعد از چندبار تماس تلفنی، ناگهان یک موتورسوار پیدایش شد، جعبهی دستگاه را توی ماشین ما هل داد و به سرعت آنجا را ترک کرد.»
این روایت هیجانانگیز «مسعود» فعال سیاسی در تهران، از خریدن و حمل یک دستگاه اینترنت ماهوارهای استارلینک است: «نزدیک رسیدن به مقصد بودیم که در یک ایست بازرسی متوقف شدیم. ماموران مسلح نقابدار به ما نزدیک شدند و با نور چراغقوه صورتهایمان را نگاه کردند. جعبهی بزرگ استارلینک روی صندلی بین دو نفر عقب بود. ماموری پرسید: آیا اسلحه دارید؟ ما چهار نفر که از اضطراب زبانمان بند آمده بود، با نگرانی گفتیم نه! مامور گفت: زود حرکت کنید و بروید! ما به راهمان ادامه دادیم و تا وقتی به خانه نرسیدیم نفسمان حبس بود.»
جمعهی گذشته، قطع اینترنت بینالمللی در ایران به روز هفتادم رسید. حکومت جمهوری اسلامی پس از کشتار هزاران شهروند غیرنظامی در ژانویه، دسترسی مردم به اینترنت را محدود کرد تا روند اطلاعرسانی درباره وسعت جنایات کُند شود. اما با آغاز جنگ، اینترنت به کل قطع شد و ایران در بزرگترین خاموشی دیجیتال تاریخ فرو رفت. بر اساس گزارش سرویس پایش اینترنت «نت بلاکس»، شهروندان ایرانی از ابتدای سال ۲۰۲۶ تاکنون یعنی در حدود ۷۰ درصد از سال، بهطور گسترده از دسترسی به اینترنت محروم بودهاند. این فاجعه دیجیتالی ضربه بزرگی به اقتصاد ایران و بهویژه کسبوکارهای شهروندان زده ولی گویا قرار نیست حکومت در سیاست خود تجدیدنظر کند. نت بلاکس میگوید: «در حالی که بسیاری از شهروندان برای دسترسی به اینترنت با مشکل مواجهاند، مقامهای ارشد و چهرههای حکومتی همچنان بهطور منظم در شبکههای اجتماعی فعالیت دارند؛ موضوعی که تصویر مخدوشی از واقعیتهای داخل ایران به جهان مخابره میکند.»
گرچه مسعود و همراهانش به شکل معجزهآسایی از چنگ ماموران ایست بازرسی نجات پیدا کردند اما همه مثل آنها خوششانس نیستند. از زمان فعال شدن اینترنت ماهوارهای، استفاده از این تجهیزات در ایران ممنوع بوده و نهادهای امنیتی حکومت مدام درباره ممنوعیت «تجهیزات جاسوسی استارلینک» هشدار میدهند. اخیرا افشا شد یک عضو خانواده ثروتمند «علاالدین» که مالک پاساژها و مراکز خرید موبایل هستند، به دلیل استفاده از نت ماهوارهای بازداشت شده و برادرش که پیگیر کار او بوده نیز حین بازرسی خانهاش توسط ماموران کشته شده است. هسته سخت قدرت در جمهوری اسلامی، یعنی نهادهایی مثل قوه قضاییه و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و نیز سایر نهادهای امنیتی از قطع اینترنت ایران دفاع کرده و دلیل آن را «استفاده دشمن در جنگ ترکیبی» عنوان میکنند. هرچند در خود دولت وابسته به حکومت هم در اینباره اختلاف نظر وجود دارد. «حسین سیمایی» وزیر علوم تحقیقات و فناوری، ضمن انتقاد از ادامه قطع اینترنت گفته است: «کاهش دسترسی به اینترنت، ارتباطات علمی و پژوهشی کشور را مختل کرده و تداومِ اختلال اینترنت برای عموم مردم، ضد امنیت ملی است.»
با اینکه حکومت از چند سال پیش آرزوی قطع نت جهانی و راه اندازی یک اینترانت داخلی به نام «اینترنت ملی» را در سر داشت، ولی تاکنون این امکان وجود نداشت. دولت با پشتیبانی گسترده از پروژههای کپی اپلیکیشنهای پرکاربرد خارجی، راه را برای راه اندازی یک شبکه داخلی بر اساس «مدل چینی» هموار کرد. حالا با وجود پلتفرمهایی مثل آپارات به جای یوتوب، ورزش سه به جای لایو اسکور، بله و ایتا به جای تلگرام و واتساپ، یا روبیکا به جای اینستاگرام، کاربران ایرانی وادار به استفاده از این امکانات داخلی شدهاند. یک متخصص آیتی میگوید: «چارهای جز استفاده از این اپها نمانده است. ولی مردم تا جایی که میتوانند در برابر نصب و استفاده از این امکانات داخلی مقاومت میکنند، چون میدانند که هر فعالیتشان در این اپها یا پیامرسانها توسط نهادهای امنیتی رصد میشود.»
به گفته این متخصص باتجربه، فضای گلخانهای و پر از تردید اینترانت داخلی، مانع از شکلگیری یک اکوسیستم فعال واقعی در فضای دیجیتال ایران شده است.
چند فعال سیاسی و اجتماعی دور هم جمع شدهاند تا درباره آینده کاری خود مشورت کنند. این افراد تا پیش از جنگ در یک استودیوی خانگی کوچک، ویدئوهایی گفتوگو محور میساختند که در یوتوب منتشر میشد. یکی از مدیران اصلی گروه میگوید: «همهی همکاران ما از منتقدان سیاستهای جمهوری اسلامی هستند و تلاش داشتیم در برنامههایمان صدای مردم ایران را به دنیا برسانیم.» ولی حالا با قطع دسترسی به نت بینالمللی، روند کار استودیو به چالش پیچیدهای خورده است: از سویی مخاطبان برنامهها که اغلب از شهروندان ایرانی بودند دیگر به یوتوب دسترسی ندارند، از سوی دیگر هرگونه آپلود فیلم در یوتوب
به معنی آن است که از طریق استارلینک آپلود شده و با برخورد سریع قضایی مواجه میشود. مدیر استودیو میگوید به این ترتیب نهتنها مخاطبان و درآمد مالیشان را از دست دادهاند، بلکه همان پنجره کوچکی که وجود داشت نیز بسته شده است: «تا پیش از این هم پلتفورمهایی مثل یوتوب و اینستاگرام و تیکتاک در ایران فیلتر بودند و فقط کاربرانی که به فیلترشکن دسترسی داشتند میتوانستند مخاطب ما باشند. حکومت هرچند از نظر امنیتی ما را زیر نظر داشت ولی وانمود میکرد که به این فعالیت کوچک ما توجهی ندارد. اما حالا همهچیز تغییر کرده و اگر برنامه جدیدی آپلود کنیم به جرم استفاده از استارلینک به جاسوسی متهم میشویم.»
«ستاره» زن ۴۵ ساله که از سال گذشته یک فروشگاه آنلاین چای و دمنوش راه انداخته بود میگوید کسبوکار جدیدش بر باد رفته است: «چندین ماه برای تبلیغ و معرفی پول و زمان صرف کردم. اما همهچیز یک شبه نابود شد.» بیشتر فعالیت کاربران ایرانی در پلتفورمهایی مثل اینستاگرام بود و هزاران پیج فروشگاهی در فضای اقتصاد دیجیتالی ایران نقش داشتند. با قطع دسترسی کاربران ایرانی، حالا میلیونها شغل مرتبط از بین رفته است. در شرایط بحرانی ایران، آمار دقیقی درباره میزان بیکاری دیجیتال وجود ندارد. این سیل بیکاران به جمع میلیونها نفر دیگری میپیوندند که از خسارات جنگ آسیب دیده و بیکار شدهاند. طبق آمار دولتی دستکم دو میلیون نفر کارگر رسمی بیکار شدهاند که البته از نظر کارشناسان مستقل این عدد بسیار بیشتر است.
قطع اینترنت جهانی در ایران فقط به فروشگاههای آنلاین و بلاگرهای اینستاگرام و یوتوب ضربه نزده است. ابعاد این بحران در دنیای وابسته به تکنولوژی امروز، باورنکردنی است. حتی گسترش افسردگی و افزایش بیسابقه خودکشی در ایران به این موضوع ربط دارد. قطع ارتباط شهروندان با میلیونها دوست یا اعضای خانواده که مجبور به مهاجرت از ایران شدهاند، زخم عاطفی بزرگی را ایجاد کرده است؛ بهویژه در شرایط حساس پس از کشتار خیابانی معترضان و بروز جنگ.
حتی فضای آموزشی هم تحت تاثیر قرار گرفته و معلمان و دانشآموزان را آزار میدهد. «سعیده» معلم مقطع دبیرستان، با برشمردن مشکلات متعدد اپلیکیشن آموزشی «شاد» که توسط وزارت آموزش و پرورش راه اندازی شده، میگوید: «متاسفانه این اپ باگهای زیادی دارد و با سرعت پایین اینترنت، ایرادها بیشتر و بیشتر نمایان میشوند. ما تظاهر میکنیم که آموزش آنلاین انجام میدهیم، اما در حقیقت یک مسخرهبازی رفعتکلیفی است.»
به گفتهی این خانم معلم، نهتنها آموزش حداقلی صورت نمیگیرد بلکه هنگام امتحانات آنلاین هم معلمان مجبور میشوند به دلیل مشکلات فنی، سوال و جوابها را در اختیار دانشآموزان بگذارند: «خب این فاجعه آموزشی است و طبیعتا روی یادگیری و کیفیت تحصیل دانشآموزان تاثیر میگذارد.»
اما آیا چشماندازی برای حل این بحران وجود دارد؟ دولت در برابر قطع اینترنت ژست منتقد گرفته و خود را حامی کاربران معرفی میکند، اما همزمان به صورت قاطع از قطع نت در «شرایط حساس کنونی» دفاع کرده و آن را موقتی میداند. با این حال کارشناسان آیتی میگویند قرار نیست هیچوقت اوضاع به شرایط سابق برگردد: «تا زمانی که جمهوری اسلامی وجود دارد، مردم ایران دیگر اینترنت آزاد را نخواهند دید. هزینه زیرساختهای اینترنت گزینشی چیزی نیست که برای یک هفته و یک ماه انجام شود، یا یک شبه ایجاد شود. حکومت سالها برنامهریزی و هزینه کرده و تجهیزات لازم را از چین خریده است.
حکومت جمهوری اسلامی برای رد شدن از این پیچ دشوار دیجیتال، از ماه گذشته سرویسی به نام «اینترنت پرو» را معرفی کرد. ابتدا اعلام شد این سرویس فقط به مشاغل و صنایع وابسته به اینترنت جهانی ارائه خواهد شد. اما فروش گسترده اینترنت پرو به هر شهروندی که حاضر بود حدود ده برابر قیمت سابق برای اینترنت بینالمللی بپردازد، حتی صدای اعتراض مقامات امنیتی و قضایی را هم در آورد. به گفته متخصص آیتی، درآمد دولت از فروش بستههای اینترنت پرو به حدود پنجاه هزار همت رسیده و سه نهاد رسمی با نظارت وزارت اطلاعات، مسئول صدور مجوز این سرویس هستند: «شرکت ما از طریق سازمان نظام صنفی رایانه ای (نصر) مجوز گرفت ولی از بیست آیپی ما فقط دو آیپی آن هم با نظارت بر پورتها باز شدهاند.»
منتقدان میگویند این طرح پر هزینه باعث طبقاتیشدن استفاده از اینترنت در ایران شده و فقط کسانی که پول بیشتری میپردازند میتوانند حق دسترسی به اینترنت آزاد و اطلاعات و اخبار را داشته باشند. کاربرانی که از نت پرو استفاده کردهاند میگویند در این سرویس فقط پیامرسانهای تلگرام و واتساپ کار میکنند و اینستاگرام و یوتوب همچنان فیلتر است. استفاده از ویپیان با اخطار مواجه میشود و در صورت سه بار اخطار، اینترنت کاربر قطع میشود.
با این حال نسل جوان ایران که دنیای پیش از اختراع اینترنت را ندیدهاند، همیشه راهی برای دور زدن محدودیتها پیدا میکنند. یک جوان فعال در حوزه آیتی میگوید: «تا ۹۹ درصد راههای سابق برای اتصال ویپیانها بسته شده. آن یک درصد که وجود دارد هم کشفیاتی است که هکرها در سوراخسمبههای جدید پیدا میکنند.» و با خنده اضافه میکند: «بچههای ما در رده خفنترین هکرهای جهان کار میکنند. اگر کارمندان سازمان ناسا اینجور کار میکردند تا الان مریخ را فتح کرده بودند!»